Quy trình phản biện
I. SƠ ĐỒ PHẢN BIỆN
II. QUI TRÌNH PHẢN BIỆN
Căn cứ vào các nội dung cốt lõi của quy trình phản biện 2 chiều theo thông lệ quốc tế Tạp chí Y học cộng đồng quy định quy trình phản biện như sau:
1. Hình thức phản biện kín hai chiều (Double-blind Peer Review):
o Danh tính của tác giả và người phản biện hoàn toàn được bảo mật trong suốt quy trình. Bản thảo gửi đi phản biện bắt buộc phải lược bỏ toàn bộ thông tin về tên tác giả, đơn vị công tác, quỹ tài trợ và các dấu vết định danh khác.
2. Quy trình 5 bước từ tiếp nhận đến quyết định:
o Bước 1 (Sơ duyệt): Tòa soạn kiểm tra định dạng, phạm vi nghiên cứu, quét đạo văn bằng phần mềm chuyên dụng và kiểm tra đạo đức nghiên cứu (IRB/Phiếu chấp thuận).
o Bước 2 (Mời phản biện): Chỉ định tối thiểu 02 chuyên gia độc lập có cùng chuyên môn sâu. Người phản biện phải phản hồi chấp nhận hoặc từ chối mời trong 03 ngày làm việc.
o Bước 3 (Đánh giá học thuật): Chuyên gia tiến hành bình duyệt bản thảo theo biểu mẫu tiêu chuẩn trong vòng 14–21 ngày.
o Bước 4 (Tổng hợp và Phản hồi): Tòa soạn tổng hợp ý kiến, điều phối trung gian nếu có sự mâu thuẫn lớn giữa các chuyên gia, và chuyển yêu cầu chỉnh sửa đến tác giả.
o Bước 5 (Quyết định xuất bản): Tổng biên tập ra quyết định cuối cùng dựa trên chất lượng bản thảo đã sửa đổi.
3. Tiêu chí đánh giá chuyên môn dành cho Chuyên gia phản biện:
o Đánh giá toàn diện từ: Tính cấp thiết và đóng góp mới cho khoa học sức khỏe ; Sự chuẩn xác của Phương pháp nghiên cứu (cỡ mẫu, kỹ thuật thống kê y học); Tính liêm chính của Kết quả và Bàn luận; sự chuẩn hóa của Tài liệu tham khảo.
4. Bảo mật, Xung đột lợi ích và Liêm chính khoa học:
o Tuyệt đối bảo mật: Người phản biện không được chia sẻ bản thảo, không được sử dụng ý tưởng khi chưa xuất bản, và đặc biệt nghiêm cấm tải bảthảo lên các công cụ AI công cộng (như ChatGPT, Claude...) để hỗ trợ viết nhận xét (vi phạm chính sách bảo mật dữ liệu COPE).
o Xung đột lợi ích: Người phản biện phải từ chối bình duyệt nếu có mối quan hệ trực thuộc, hợp tác nghiên cứu gần đây, hoặc cạnh tranh lợi ích trực tiếp với nhóm tác giả.
5. Phân loại Quyết định Phản biện:
o Cung cấp 4 mức khuyến nghị rõ ràng: Chấp nhận đăng không cần sửa (Accept); Chấp nhận sau khi sửa nhỏ (Minor Revision); Sửa lớn và cần phản biện lại (Major Revision); Từ chối đăng (Reject).
I. NGUYÊN TẮC CHUNG
Tạp chí Y học cộng đồng áp dụng hình thức Phản biện kín hai chiều (Double-blind Peer Review) cho tất cả các bản thảo gửi đến. Theo nguyên tắc này, danh tính của các tác giả và những người phản biện hoàn toàn được giấu kín đối với cả hai bên trong suốt quá trình bình duyệt. Quy trình này được xây dựng bám sát các tiêu chuẩn quốc tế của Ủy ban Đạo đức Xuất bản (COPE), Ủy ban Quốc tế các Biên tập viên Tạp chí Y học (ICMJE) và các quy định của Hội đồng Giáo sư Nhà nước về tính liêm chính, khách quan và minh bạch học thuật.
II. QUY TRÌNH PHẢN BIỆN 5 BƯỚC TIÊU CHUẨN
Quá trình điều phối và bình duyệt một bản thảo khoa học tại Tạp chí Y học cộng đồng tuân thủ nghiêm ngặt theo sơ đồ quy trình sau:
Bước 1: Sơ duyệt tại Tòa soạn (Desk Review)
· Ngay sau khi tác giả gửi bài, Biên tập viên chuyên mục sẽ kiểm tra tính hợp lệ của bản thảo trong vòng 03–05 ngày làm việc.
· Nội dung rà soát bao gồm: Sự phù hợp với tôn chỉ, mục đích của Tạp chí; Định dạng bản thảo theo Thể lệ; Quét đạo văn bằng phần mềm chuyên dụng (tỷ lệ trùng lặp phải dưới mức quy định); Kiểm tra tính hợp pháp của các hồ sơ đi kèm (Khai báo xung đột lợi ích, Chấp thuận của Hội đồng đạo đức nghiên cứu y sinh học - IRB nếu có).
· Bản thảo không đạt yêu cầu ở bước này sẽ bị từ chối ngay (Desk Reject) hoặc trả lại để tác giả bổ sung.
Bước 2: Mời chuyên gia phản biện độc lập
· Bản thảo vượt qua vòng sơ duyệt sẽ được lược bỏ hoàn toàn thông tin định danh (tên tác giả, học hàm, học vị, đơn vị công tác, thông tin tài trợ) trước khi chuyển đi.
· Tòa soạn lựa chọn và gửi thư mời kèm tóm tắt bản thảo tới chuyên gia phản biện độc lập có năng lực và kinh nghiệm nghiên cứu chuyên sâu phù hợp với nội dung bài báo.
· Chuyên gia có 05 ngày để phản hồi chấp nhận hoặc từ chối lời mời phản biện. Nếu từ chối, Tòa soạn sẽ chuyển hướng mời chuyên gia thay thế.
Bước 3: Đánh giá học thuật độc lập
· Sau khi chấp nhận lời mời, người phản biện có thời gian từ 14 đến 21 ngày để hoàn thành việc thẩm định và gửi Phiếu nhận xét phản biện về cho Tòa soạn thông qua hệ thống trực tuyến.
· Ý kiến đánh giá phải khách quan, mang tính xây dựng khoa học và dựa trên mẫu tiêu chí chuẩn hóa của Tạp chí.
Bước 4: Tổng hợp ý kiến và Yêu cầu chỉnh sửa
· Biên tập viên tổng hợp kết quả nhận xét từ các chuyên gia phản biện.
· Trường hợp xảy ra mâu thuẫn lớn giữa 02 phản biện (một bên đề xuất nhận, một bên đề xuất loại), Tòa soạn sẽ mời chuyên gia phản biện thứ 3 độc lập thẩm định trước khi đưa ra hướng xử lý.
· Kết quả tổng hợp kèm theo các yêu cầu chỉnh sửa chi tiết (nếu có) sẽ được gửi tới tác giả liên hệ. Tác giả có nghĩa vụ giải trình và chỉnh sửa bản thảo trong thời hạn quy định (thường là 7–14 ngày).
Bước 5: Quyết định xuất bản cuối cùng
· Bản thảo sau khi sửa đổi sẽ được Biên tập viên rà soát đối chiếu với bảng giải trình của tác giả. Trong trường hợp cần thiết (Sửa đổi lớn - Major Revision), bản thảo sửa đổi sẽ được gửi lại cho chính chuyên gia phản biện ban đầu để thẩm định vòng 2.
· Tổng biên tập là người đưa ra Quyết định xuất bản cuối cùng dựa trên báo cáo tổng hợp chất lượng của Biên tập viên và ý kiến đồng thuận của các nhà phản biện.
III. TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ CHUYÊN MÔN DÀNH CHO NGƯỜI PHẢN BIỆN
Chuyên gia phản biện thực hiện phân tích và đánh giá bản thảo dựa trên 6 khía cạnh cốt lõi sau:
1. Tính cấp thiết và Giá trị đóng góp: Nghiên cứu có mang lại tri thức mới, giải pháp mới hoặc góc nhìn có giá trị cho ngành y học cộng đồng, dịch tễ học hoặc quản lý y tế hay không?
2. Phương pháp nghiên cứu: Thiết kế nghiên cứu, quy trình chọn mẫu, cỡ mẫu, các công cụ thu thập số liệu và kỹ thuật phân tích thống kê y học có chuẩn xác, đáng tin cậy và có khả năng tái lập không?
3. Đạo đức nghiên cứu: Việc bảo vệ quyền lợi, tính bảo mật thông tin của đối tượng nghiên cứu (bệnh nhân, người dân cộng đồng) có được đảm bảo và tuân thủ các quy định y sinh học hay không?
4. Kết quả và Bàn luận: Số liệu trình bày có logic, hệ thống bảng biểu, biểu đồ có rõ ràng không? Phần bàn luận có sâu sắc, đối chiếu khoa học với các nghiên cứu trong và ngoài nước để làm nổi bật kết luận không?
5. Bố cục và Văn phong: Ngôn ngữ khoa học có chuẩn xác, mạch lạc không? Cấu trúc bài báo có tuân thủ đúng định dạng quy chuẩn của một bài báo y học không?
6. Tài liệu tham khảo: Các tài liệu trích dẫn có cập nhật, chính xác và được định dạng đúng theo quy định của Tạp chí không?
IV. TRÁCH NHIỆM ĐẠO ĐỨC CỦA NGƯỜI PHẢN BIỆN
1. Tính bảo mật tuyệt đối: Người phản biện phải coi bản thảo nhận được là tài liệu bảo mật. Không được lưu trữ, chia sẻ, thảo luận nội dung bản thảo với bên thứ ba, hoặc sử dụng các kết quả nghiên cứu chưa công bố trong bài báo cho mục đích cá nhân.
2. Nghiêm cấm sử dụng AI công cộng: Người phản biện không được phép sao chép hoặc tải bản thảo, tóm tắt bài báo lên các công cụ Trí tuệ nhân tạo tạo sinh công cộng (như ChatGPT, Claude...) để yêu cầu viết nhận xét hoặc phân tích. Hành vi này vi phạm nghiêm trọng chính sách bảo mật của COPE.
3. Khai báo xung đột lợi ích: Người phản biện phải chủ động thông báo cho Tòa soạn và từ chối phản biện nếu nhận diện được bài báo thuộc về đồng nghiệp thân thiết, học trò, người cùng đơn vị công tác trực tiếp, hoặc có sự cạnh tranh/hợp tác về lợi ích tài chính, tổ chức với tác giả.
4. Đảm bảo tiến độ thời gian: Nếu không thể hoàn thành việc đánh giá đúng thời hạn do công việc đột xuất, người phản biện cần thông báo ngay cho Tòa soạn để điều phối chuyên gia khác, tránh làm chậm trễ tiến trình xuất bản của tác giả.
V. CÁC MỨC KHUYẾN NGHỊ KẾT LUẬN
Tại Phiếu nhận xét phản biện, chuyên gia đưa ra một trong 4 mức khuyến nghị kết luận sau:
· Chấp nhận xuất bản (Accept): Bài báo đạt chất lượng xuất sắc, cấu trúc hoàn thiện, không cần chỉnh sửa gì thêm.
· Chấp nhận sau khi sửa đổi nhỏ (Minor Revision): Bài báo có chất lượng tốt, chỉ cần chỉnh sửa một số lỗi văn phong, bảng biểu hoặc bổ sung các giải thích ngắn theo yêu cầu.
· Chỉnh sửa lớn và cần phản biện lại (Major Revision): Bài báo có ý tưởng tốt nhưng phương pháp, kết quả hoặc lập luận còn thiếu sót nghiêm trọng; cần bổ sung số liệu, phân tích lại thống kê hoặc viết lại phần bàn luận, sau đó phải gửi lại để phản biện vòng 2.
· Từ chối xuất bản (Reject): Bài báo vi phạm đạo đức khoa học, phương pháp nghiên cứu sai lệch nghiêm trọng, hoặc không có giá trị đóng góp khoa học cho ngành.